.
.
.
.

1999 онд UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) –гоос жил бүрийн 3-р сарын 21-ний өдрийг дэлхийн Яруу найрагчдын өдөр болгон зарлажээ. Хүн төрлөхтөнийг соён гэгээрүүлэх, оюуны хөгжилд оруулж буй хувь нэмрийг нь үнэлж энэхүү өдрийг тунхаглан зарласан юм билээ. Юутай ч яруу найраг, утга уран зохиолын эргэн тойронд амьдардаг түүгээр амьсгалдаг, амтанд нь автсан бүх хүмүүстээ энэ өдрийн мэндийг хүргэе.
Бидний хэдэн бацаанууд /өөрийнхөө үеийн яруу найрагч андуудтайгаа/ өөрсдийгөө дэлхийтэй хамаатуулж энэ өдрийг нэг нэгэндээ шүлгээ уншиж өнгөрөөдөгсөн. Нэг нэгнийхээ бүтээлийг сонсож алдаа оноог олж харан, биесээ хурцална гэдэг “том” хичээл болдог байж дээ.
Ийн бичиж эхлэхээр олон дурсамж ар араасаа хөвөрч ирнэм. Энэ бүгдийг үл нуршин нэгэн шүлэг толилуулъя.


Хэн нэгний номын хуудсан дээр
Би шүлэг ноороглочихлоо
Хөөрхий...
Хоноцын хүүхэд шиг
Хуудас буландсан нярай шүлгийг минь
Хэн нэгэн олоод уншчих вий дээ
“Өргөмөл” гэж ойлгочихно
Хөөрхий...

2007.08.24

“Бүгд над шиг хийсвэр” номоос

.
.
.
.

Зөндөө дурлачихсан
Зүрх яадаг юм бол...
Хавар гөлөглөдөг модод
Намар нүцгэрчихдэг шиг
Миний хайрласан бүсгүй
Намайг орхиод одох гээ юу
Зөндөө дурлачихсан
Зүрх яадаг юм бол...

“Бүгд над шиг хийсвэр” номоос

.
.
.
.
ГАЛ ӨГӨӨЧ...

Богино хэмжээний ганц хүний монологи

Тайз засал:

Нилээдгүй хуучны тавилга бүхий эл хуль ганц өрөө байр. Тасалгаанд дүнсгэр бүүдгэр байдал ноёлох хэдий ч бүх зүйл нь эмх цэгцтэй. Өрөөгөөр нэг лаа, лааны суурь тараан байрлуулсан байх ба саяхан бяцхан цайллага болоод өнгөрснийг илтгэх тамхины ишээр дүүрсэн үнсний сав, тал шил архи, тамхи, шүдэнз, шилэн аяга бүхий бичгийн ширээ тасалгааны голд байна.

Өрөөнд 45 орчим насны хижээл эр орж ирнэ.
Тэгээд өрөөний булан дахь эртний пянз тоглуулагчид нэгэн пянз хийгээд ширээнд ирж сууна. Дан хөгжмийн гуниглангуй аяз өрөөгөөр намуухан эгшиглэнэ.

Залуу:
Бүгд явчихлаа. Сэтгэл зүрхэнд минь жаахан ч гэсэн баяр баясгалан авч ирсэн найзууд минь буцаагаад тэр дуулиан шуугиан, инээд хөөрөө аваад гэр гэрлүүгээ явчихлаа. Сэтгэл зүрх минь дахиад л хов хоосон...

- Хоосон хөндий ч гэлээ бүх юмс эмх цэгцтэй байх ёстой. Эмх цэгц.
- Тиймээ. Эмх цэгцтэй байхгүй бол ЭНЭ ОРЧЛОН юу болж хувирна гээч... Бодохоос ч аймаар.
- Энэ хөгжмийн байж байгааг ээ. Хуучирч дээ хуучирч. Надтай сүүлийн 30 жил хань болж байгаа энэ аялгуунаас би уйдаж амжаагүй л байна шүү дээ. Гэхдээ л энэ хөгжмийн аялгуунд сэтгэлийн хөг, бүлээн дулаан уур амьсгал дутаад л байдаг юм даа.

Уртаар санаа алдаад шүдэнзээ авч ширээн дээрх лааг асаана.

- Тийм шүү. Энд чи л намайг ойлгоно. Лаахан минь. Гол нь энд хайр хайрын тухай сэтгэл зүрхний угаас гардаг хамгийн нандин мэдрэмжийг илэрхийлэх мэдрэмж л дутсан санагдаад байгаа биз. Энэ аялгууг зохиосон хөгжмийн зохиолч нь тэр тоглож байгаа хөгжимчин нь ч тэр лав хайрлаж дурлаагүй үедээ энэ аялгууг тоглосон байх. Магадгүй хүн төрлөхтөн энэ хайрын тухай мэдрэмжээ аль ХХ зуунтайгаа хамт гээчихээ биз. /Тэгээд асаж буй лаагаа хоёр алгаараа энхрийлэн барьсаар /
- Миний хайрын тухай мэдрэмж маань их хуучины эдлэл бололтой. Анхны хайраа би тодхон санаж байна. Түүнийхээ нүүрний хэлбэр төрхийг би одоо ч санаж байна. Их амархан уйлчихдаг бүсгүй байж билээ. Түүний зүүн гар нь түлэнхийн сорвитой байсансан. Хажууд нь хамт байж дулаан бүлээн уур амьсгалыг нь мэдэрдэгсэн. Даанч удаан үргэлжлээгүй ээ. Хүмүүсийн ярьдагаар бүтэлгүй хайр. Яг чам шиг туранхай жижигхэн охин байж билээ. Одоо хаана юу хийж явдаг юм болдоо.

Уртаар санаа алдаад

- Жинхэнэ хайрыг насаараа л хайсан. Би бурхан байдагт огт итгэдэггүй хирнээ жинхэнэ хайр байдагт л итгэдэг. Ахархан амьдралдаа тэр хайрыг мэдэрчихээд л үхчихвэл харамсах зүйлгүй гэж боддогтоо л хайсан.
- Яагаад гэвэл миний цээжинд хангалттай байгаа хайрыг би хэн нэгний цээжинд байж л таараа гэж бодсондоо хайсан. Зөндөө л хайсан.
- Олон ч бүсгүйтэй учирсан. Олоогүй /гунигтайгаар санааширав/

Тэгээд залуу ширээнээс босч өнөөх хуучин пянз тоглуулагчийн дэргэдэх өөр нэгэн хэлбэртэй лааг асаана.

- Намайг хайрладаг бүсгүй байсан юмаа. Хацар хамар томтой. Барагдашгүй их хуял тачаал шигээ тарган биерхүү эмэгтэй. Тэрний энхрийлэл дүүрэн шөнүүд халамж одоо ч санаанд минь тодхон. Амьдарч болох байсан. Гэхдээ намайг сохор болхоор минь хайрласандаа бус миний “ЭЗЭН” байх гэж хүсдэгийг мөн сохор хүнтэй хэн ч насаараа хань болж амьдарахгүйг би ойлгосон. Насаараа надаас эгч байсан байх. Яг таг надад насаа хэлээгүй ч миний зөн совин “насаараа чамаас олон эгч” гэж дандаа чихэнд минь шивэгнэдэг байсан. Би ганцаардахын эрх чөлөөгөө хүссэн. ЭРХ ЧӨЛӨӨ. Магадгүй харанхуйд ганцаардах энэ ЭРХ ЧӨЛӨӨ.

- Лаа минь чи харанхуйд л гэрэл гэгээ бэлэглэх гэж асаад байдаг гэж чи бодно уу?

Залуу өөрөө өөртөө

- Үгүй дээ үгүй
- Чи андуурч, том андуурч.
- Харанхуй ч өөрөө гэрэл гэгээтэй байдгийг чи мэдэхгүй л дээ.
- Тэгээд ч хүмүүс харанхуйд амархан дасчихдаг юм шүү дээ.
- Би чамаас дулаан бүлээн уур амьсгалыг мэдэрдэг. Гарт минь мэдрэгддэг юм. Тэгээд сэтгэл зүрхийг минь нэгэн цагт татаж байсан бүсгүйчүүдээ дурсдаг юм.

Залуу

- Пянз тоглуулагчийн тэндээс урагш очиж аяга тавагны тавиурын дэргэд тавьсан лааг асаана. Асаахын өмнө лаагаа гараараа барьж илбэн үзнэ.
- Миний бүх юмс эмх цэгцтэй байх ёстой. Замбараагүй байна гэдэг мөхөхийн шалтаг...
- Тийм ээ. Санаж байна. Өндөр гуалигхан хөөрхөн охин. Миний хайр. Намайг ойлгохын дээдээр ойлгож чадах ганц хувь бүсгүй. Үзэсгэлэн гоо гэж жинхэнэ түүнд л заяасан гэдэгт би итгэдэг. Ариухан дагшин охин. Даанч бидэн хоёрыг гэрийнхэн нь холдуулсан. Арга ч үгүй биз. Хоёр сохор хүн яаж ч амьдрах юм билээ. Дэндүү гоо үзэсгэлэнт ариухан охин. Нандинэрдэнэ минь.

Залуу ширээнд буцаж суугаад. Ширхэг тамхи авч асаагаад уртаар нэг сорно.

- Та нар харж байна уу? Энэ утааг. Хүүхэд мэт томоогүйгээр инээмсэглэнэ.
- Би юм болгоныг төсөөлөх дуртай. Тамхины утаа их сонин эд байдаг байх. Гарт тэмтрэгдэхгүй. Их амархан хөрчихдөг халуун утаа. Гарыг минь төөнөхгүй хэрнээ хардаггүй нүдийг маань хорсгодог. Сонин утаа.
- Энэ утаа дээшээгээ хөөрөөд л өрөөний минь таазанд бөөгнөрөн тогтчихдог байх. Бөөн утаан дунд л би хэдэн лаатайгаа сууж байдаг байх. Тэгээд л намайг хүмүүс тэр болгон анзаардаггүй ч юм билүү...
- Миний тамхинаас гаргасан утаа эхлээд миний уушгаар дүүрээд тэгээд тэндээсээ бүх биеийн минь эд эс бүхнээр тархан нэвчээд эд эс бүрийг минь ширхэгчлэн тэмтчиж нэгжиж сая ханаад тэгээд намайг буцаагаад үлээхээр өрөөгөөр минь нэг тардаг биз.
- Энэ утаа намайг сайн мэднээ. Дотор минь ороод гарсан юм болхоор. Сайн мэднэ. Миний утаа. Миний лаанууд.

Залуу ширээн дээрх үлдсэн архийг хундагандаа дуустал нь хийж уугаад босно. Тэгээд цонхны тавцан дээр тавьсан нэгэн лааг очиж асаана.

- Би нэг л юманд итгэдэг. Миний цээжинд хайр хангалттай их байгаа гэдэгт. Яагаад гэвэл намайг хүн болгож өсгөсөн миний эмээгийн хайр миний цээжинд өвлөгдсөн. Эмээгийн хайр зүрхэнд минь хадгалагаж үлдсэн. Би эмээ шигээ хүнийг хайрлаж чадах хүнийг хайгаад олоогүй.
- Магадгүй орчлон дээр тийм хүмүүс үлдээгүй ч байж болох л юм. Орчлонг өөр өөрийнхөөрөө хардаг хүмүүсийн зүрхэнд хайр байж боломгүй байдаг ч юм бил үү.
- Би дандаа боддог байлаа. Орчлонг нэг харчихаад үхчих юмсан гэж.
- Надад одоо тэгж бодогдохоо больсон. Цээжиндээ хайр сэтгэлгүй болоод үхчихгүй юмсан. Эмээгийнхээ өвлүүлж үлдээсэн агуу их хайрыг хаячихвал би хэн болж үлдэх юм бэ?
- Над шиг цээжиндээ зөндөө их хайр хадгалж яваа хүнийг би яасан их хайж вэ?
- Хичнээн ч бүсгүйтэй учрав даа. Заримынх нь дуу хоолойг ч мартаж. Тэд бүгдийн цээжинд миний хайсан хайр байгаагүй.
Дэндүү давчуу орчлон юм даа.

Залуу цонхны салхивчийг нээнэ. Хүчтэй салхи өрөөгөөр нэг салхилж бүх лаа унтарна. Залуу салхивчийг буцаан хаана. /энэ үед өрөөний бүдэг гэрэл лаатай хамт унтарна. Тайз нилэнхүйдээ харанхуй болох бө гагцхүү халамцуу сохор залуугийн татах тамхины ОЧ л өрөөнд гэрэлтэнэ. /

- ХҮЙТЭН БАЙНА. ГАДАА ХҮЙТЭН БАЙНА.
- УГААСАА Ч ХҮЙТЭН ОРЧЛОН ЮМ ЧИНЬ... ха ха ха залуу инээмсэглэнэ.

- Бүх юмс ЭМХ ЦЭГЦТЭЙ БАЙХ ЁСТОЙ. ЭМХ ЦЭГЦ
/ Өнөөх хуучин пянзны дан хөгжмийн гунигт аялгуу дуусна. Залуу ширээнд очиж лаагаа тэмтэрч үзнэ/
- Өрөөнд хүйтэн байна. Бүсгүйчүүдээ надад халуун дулаан уур амьсгал чинь мэдрэгдэхгүй байна.
- Өөөө яагаад? Та нарыг минь орчлонгийн хүйтэн салхи унтраачихсан уу? Санаа зоволтгүй одоохон би та нарыгаа асаагаад өгье. /Сандрангуй ширээн дээр шүдэнз хайна..../

- Заяагүй амьтан. Заяагүй амьтан. Шүдэнз нь цагаа олж дуусчихаараа яадаг байна... Шүдэнз... Гал...

/Сандрангуй цахиртсан хоолой өрөөгөөр нэг хараал урсгана. /

Залуу цонхон дээрээ очиж салхивчийг дахин нээнэ.

ХҮМҮҮС ЭЭ НАДАД ГАЛ БАЙВАЛ ӨГӨӨЧ...
ТУСЛААЧ...
АСААХ ЛАА НАДАД БИЙ...
ЗӨНДӨӨ БАЙГАА
ГАЛ ӨГӨӨЧ ХҮМҮҮС ЭЭ...

- /аажмаар сохор залуугийн татаж байсан тамхины ОЧ ч үгүй болно. Гал гуйх залуугийн цөхөрсөн дуу хоолой аниргүйд уусан алга болно/

ОРЧЛОН НАМ ГҮМ, ТҮНЭР ХАРАНХУЙ...
НАМ ГҮМ ХҮЙТЭН ХАРАНХУЙ ЕРТӨНЦ.
АНИР ЧИМЭЭГҮЙ...

2006 он. Улаанбаатар хот

МУСТА зураач Э.Цолмонбат "Нарны охид" зураг

ДӨРВӨН ЦАГИЙН НАТЮРМОРТ

бүл шүлгээс



3

Гандсан хөшиг
Цонхоор гадагшаа
Саравчлах мэт
Шагайхад
Намар болдог.
Гудамжаар хөглөрөх навчисыг
Дагуулан дагуулан
Хуйлруулж
Шувууд зэллэн одоод
Нүдний шилтэй өвгөн
Сонин гарчиглан суух мэт
Нар цаашилж
Намайг гуниглуулдаг.
Тохуутой
Намар...


4

Цас орсоор л...
Цас орсоор л...
Тэнгэрийн нар цаашилж
Тасалгаанд харанхуй нөмөрнө
Цонхоор орчлон гоёмсог
Гял цал
Гудамжинд
Хэзээ нэгтээ
Хөршийн хүүхдүүдийн
Урласан
Цасан хүн л уйтай
Над шиг гуниглангуй
Хүүхдүүд шинэхэн цасаар
Шидэлцэн наадна
Цасан хүн улам гуниглангуй...
Гудамжинд нэг л гэгээлэг
Цонхоор гөлрөх царай
Бодлогоширонгуй
Тасалгаанд хөмсөг зангидах мэт
Харанхуй...
Хачин юм
Цасан хүн гунигласаар л...
Цас орсоор л...
Орсоор л...

“Бүгд над шиг хийсвэр” номын шүлгээс

МУСТА зураач Э.Цолмонбат "Үл тайлал" 80x110

ДӨРВӨН ЦАГИЙН НАТЮРМОРТ

бүл шүлгээс

I

Улиангар модны хатсан мөчир
Уйт салхинд хугарчих гээд түгшүүртэй
Утасны модон дээр үүрэглэх хөгшин болжмор уначих гээд...

Хаа нэгтээ яаран, сандран давхих
Түргэний машины дохио уцаарлангуй
Төрөх эмнэлэгийн цонхон дээр
манцуйтай хүүхдээн тэврэх
бүсгүйн
харц

Хүлээнгүй,
Горьдонгуй...

...Зүрх цагаан эр гөлөг
Зам хэрж боорлох шиг
Суугуул хөсөр шороо
Шуурна.

Нүцгэн шилбэт охид
Үүрээн эвдүүлсэн шоргоолж мэт
Гүйлдэх
Түгшүүрт хавар...


II

Нойрсож буй гүнж
Өврөөс минь сэрэх мэт
Дэндүү бөгчим
Нозоормоор /ялдамхан бүсгүй шиг/
Халуухан өдрүүд
Хуанлийн хуудаснуудыг зөөж одоод л...

Гэгэлзсэн охид
Нүднээ гол шиг урсаад л...
Ай амьсгал давчдам
Халуухан зун...

“Бүгд над шиг хийсвэр” номын шүлгээс

МУСТА зураач Э.Цолмонбат "Цэцэг" зохиомж 35х40

ХӨГЖИМ МЭТ ТӨМӨР ЗАМААР

Яриг бүрээн гуниглант дуу шиг
Бүүдгэр аяз аниргүй нам гүмийг эвдэнэ
Яриг бүрээн гуниглант дуунаар
Өглөө эрт өврөөс босох бүсгүй, хаалга саван
Төмөр замын буудал зүглэсээр одно

Нэгээхэн ч хүн үгүй
Анир ч үгүй өртөөн дээр
Золбин нохос сүүдрээ дагуулсаар давхилдана.

Халуун хөнжилдөө унтсаар хоцрох
Хайхрамж ч үгүй,
Хайр ч үгүй
Халамцуу залуугийн цээжинд итгэлээ үлдээсээр
Ганцаардал дагуулан алхах бүсгүй
Хөгжимчин мэт

Яриг бүрээн гуниглант дуутай
Төмөр замын буудал
Нэгээхэн ч зорчигч үгүй.
Хэн ч үгүй,
Харанхуй,
Уйтай

Биенд нь ахадсан гар тээш,
Хүрэмний босгосон зах
Уртаар санаа алдах
Бүсгүйд
Яриг бүрээн гуниглант дуу
Аль эртний Шопенийг дурсахад хүргэнэ.

Хөг нь гарсан гитарын утас мэт
Төмөр замуудын дундуур
Золбин ноход сүүдрээ дагуулан гүйлдэх нь
Хөгжимчгий хуруу шиг төсөөлөгдөнө.

Нэгээхэн ч зорчигч үгүй
Хэн ч үгүй буудал дээрх
Хүсэл мөрөөдөл ч үгүй
Ганцаардсан бүсгүй
Намайг орхин одлоо.

Хөгжим мэт төмөр замаар...

"Бүгд над шиг хийсвэр" номноос

.
.
.

Эрхэм хүндэт цахим ертөнцөөр аялагч уншигч эрхэм блогчид яруу найрагт шимтэн дурлагч та бүхэнд
Ирж буй XVII-жарны Тийн урвагч хэмээх төмөр цагаан БАР жилийн сар шинийн мэндийг хүргэж элгээрээ энх амгалан төрлөөрөө түвшин амгалан байхын ерөөлийг өргөн дэвшүүлье. Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.

МУСТА зураач Э.Цолмонбат "Хар сүлд" 132х145



СҮҮЛЧИЙН ГАНЦ ЭРВЭЭХЭЙН ХҮСЭЛ

Бээрсэн эрвээхэй дэнгийн гэрэл тойрон ниснэ
Хатсан навч шиг түүний далавч цуцсан биеэ дааж ядан
Дахиад нэг ч цэцгийн дэлбээг илэн таалах хүсэл түүнд үгүй
Хүсэл зориг нь далайн зүг тэмүүлэвч
Чичирсэн далавчаа дулаацуулах бодолдоо хорогдоно...
Үзэн ядалт саяхан зүрхэнд нь бугшиж байсан
Одоо зүүд шиг хоосон...
Цэцгийн баланд согтчихоод
Тэнгэрийн амьдралаа үгүйлэх мэт
Уйтгартайгаар далайн эргийн наран шарлагын газрыг зүүдлэнэ
Цаг хугацаа царцанги зүрхтэй адил санагдана...
Гэрэл тийш тэмүүлсэн эрвээхэйн далавчны
Анирлах чимээ далайн зүг шуурга адил тарж
Гүн харанхуйн нойрыг сэргээнэ
Орчлон ертөнцөд түүний далавчны чимээнээс өөр аниргүй...
Далайн эрэг дээр наранд биеэ шарах гоо бүсгүй ч алга
Нар ч алга...
Бяцхан дэнгийн гэрэлд зүрхээн дулаацуулах
Эцсийн хүсэлдээ хөтлөгдөн
Сүүлчийн ганц тойргоо хийлээ
Энэ түүний хүсэл...

“Эрх чөлөө – Миний сүүдэр” номноос

МУСТА зураач Э.Цолмонбатын ажил "Шивнээ" 150х140 Би өөрийнхөө блог дээр дан ганц өөрийнхөө яруу найраг, өгүүлэг, нийтлэл тавихаас гадна бусад уран бүтээлчид тэдний уран бүтээлээс танилцуулж байхаар шийдсэн юм. Миний эхний зочин маань Төрийн соёрхолт зохиолч З.Түмэнжаргал ах байсан бол удаахь зочин маань МУСТА циркийн зураач Э.Цолмонбат орж байнаа. Түүний зургуудаар өөрийнхөө блогд жижигхэн үзэсгэлэн гаргаж байгааг минь та бүгд өргөнөөр сонирхоно уу...


Гуниглах хэрэггүй
Энэ хорвоо тэр чигээрээ
Томоос том гуниг...

Нулимс ч унагах шаардлагагүй
Дэлхий өөрөө эртний том нулимс юм
Жаргалтай хүний дүр эсгэж амьдарч сур
Сэтгэл гэдэг юманд дасахдаа их амархан

Уурлах ч дэмий
Бид галт бөмбөлөг дээр амьдарч л байгаагаас хойш
Эрт орой хэзээ нэгэн цагт дэлбэрч таарна

Итгэл сэтгэлээ бүү гээ
Юунд ч хамаагүй итгэ...
Зүрхээ чагна
Чагна...

Юунд ч хамаагүй итгэ...
Сэтгэл гэдэг юманд
дасахдаа их
амархан...

Тэр амьд...

2006.09.11
“Эрх чөлөө – Миний сүүдэр” номноос

Солонгос улсад ажиллаж амьдарч буй уран бүтээлч залуустайгаа нэгдэн миний бие Уран бүтээлчдийн клуб байгуулсан юм. Манай клубын зорилго бол бусад урлагийн чиглэлийн төрийн бус байгууллага болон холбоо эвлэлүүдийн нэгэн адил л гэгээн зорилго бүхий клуб. Ингэж бид хоорондоо эвлэлдэн нэгдээд олон үйл ажиллагааг зохион байгуулан гэж төлөвлөж байгаа ба эхний ээлжинд http://2x1club.blogspot.com/ буюу дундын блог хөтлөн явуулж байгаа. Дан ганц блог хөтлөхөөсөө гадна урлаг, утга зохиолын сургалт сурталчилгааны ажилуудыг хийхээр төлөвлөж байгаа болно. Энэ бодлогынхоо үүднээс Солонгос дахь Монголын Уран Бүтээлчдийн Клуб болон М.Радиогийн хамт олонтой хамтран online буюу цахим радиогоор магадгүй дэлхийн түүхэн анх удаа эфирээсээ 30 км-ийн зайнаас дэлхий даяар “Утга уран зохиолын цаг” анхны нэвтрүүлгээ цацлаа. Уг нэвтрүүлэгт хөтлөгч Содномдоржийн Бадамбазар /ID name daruuhan01 / болон МЗЭ-ийн шагналт, Солонгос дахь Монголын уран бүтээлчдийн клубын гишүүн яруу найрагч Гончигийн Сүхзориг, Солонгос дахь Монголын уран бүтээлчдийн клубын гишүүн яруу найрагч Цэвээн-Очирын Бямбажаргал нар оролцлоо. Уг нэвтрүүлгийг бүрэн эхээр нь толилуулж байгаадаа баяртай байна.